Grunge – historia gatunku, najważniejsze zespoły, styl ubierania

Grunge – podgatunek rocka alternatywnego, który narodził się w połowie lat 80. w Seattle – charakteryzuje się zniekształconymi gitarami, surową energią i odrzuceniem scenicznego blichtru. Jego najważniejsi przedstawiciele to zespoły z „Wielkiej Czwórki”, czyli Nirvana, Pearl Jam, Alice in Chains i Soundgarden, a wizerunek dopełniała flanelowa koszula. W tym artykule znajdziesz historię nurtu, sylwetki kluczowych wykonawców i opis garderoby, która stała się symbolem całego pokolenia.

Czym charakteryzował się grunge?

Brzmienie grunge’u opiera się na mocno przesterowanych gitarach, często poddawanych efektom overdrive i sprzężeniu zwrotnemu. W wielu utworach słychać łączenie energii hardcore punka z wolniejszymi, ciężkimi riffami zapożyczonymi z heavy metalu. To połączenie sprawiało, że utwory mogły z jednej strony kipieć agresją, a z drugiej wpadać w psychodeliczne, powolne ballady nasycone rezygnacją i zniechęceniem.

Teksty w nurcie grunge’owym są na ogół mroczne i pełne gorzkiej obserwacji rzeczywistości. Artyści często wyrażali frustrację, gniew, a nawet nienawiść do samego siebie, co idealnie współgrało z postawą przedstawicieli tzw. Generacji X. Zdarzały się jednak wyjątki – chociażby utwór „Big Dumb Sex” Soundgarden, który wnosił do gatunku satyryczny humor i dystans.

Charakterystyczna dla wielu nagrań jest też struktura „stop-start”, rozpropagowana przez Nirvanę na początku lat 90. Polega ona na gwałtownym przechodzeniu od cichych, niemal spokojnych partii do eksplozji hałasu. Takie podejście nadawało piosenkom dużą dynamikę i sprawiało, że nawet w radiowych przebojach pozostawało coś szorstkiego i nieprzewidywalnego.

Równie ważny był sam przekaz wizualny. Zespoły odrzucały rozbudowane pokazy świetlne, pirotechnikę i całą otoczkę typową dla rockowych koncertów poprzedniej dekady. Liczyła się muzyka i autentyczny, surowy kontakt z publicznością, co odróżniało grunge od wystudiowanych, teatralnych występów zespołów glamowych.

Jak powstał i rozwijał się nurt grunge?

Grunge wyrósł z izolowanej sceny w amerykańskim stanie Waszyngton, głównie w Seattle i jego okolicach. W latach 80. region ten przechodził trudny okres gospodarczy, co odcinało go od komercyjnych pokus wielkich wytwórni i sprzyjało rozwojowi setek amatorskich kapel, które grały głównie dla siebie. Ta izolacja nadała lokalnej muzyce specyficzny, niezależny charakter.

Korzenie i inspiracje

Choć grunge chętnie sięgał po impulsy z różnych odmian rocka, jego fundamentem była lokalna scena punk rockowa, reprezentowana przez takie zespoły jak The Fartz, 10 Minute Warning czy The AccÜsed. Wielki wpływ miały też powolne, miażdżące brzmienia Melvins, które posłużyły jako bezpośrednia inspiracja dla późniejszych kapel. Sam termin „grunge” po raz pierwszy został użyty w 1981 roku przez Marka Arma, wokalistę Green River, w liście do lokalnej gazetki Desperate Times, a spopularyzowała go założona w 1986 roku wytwórnia Sub Pop.

Poza północno-zachodnim wybrzeżem artyści czerpali także z dokonań zespołów z innych rejonów USA. Sonic Youth, Pixies czy Dinosaur Jr nie tylko inspirowali brzmieniowo, ale także swoim całkowicie niezależnym podejściem do przemysłu muzycznego. Kurt Cobain otwarcie przyznawał, że fascynowała go dynamika utworów Pixies, które płynnie zmieniały nastrój z cichego w głośny. Z kolei dziedzictwo wczesnego heavy metalu, zwłaszcza Black Sabbath i Led Zeppelin, było widoczne głównie w ciężkich, epickich kompozycjach Soundgarden.

Wczesny rozwój i rola Sub Pop

Przełomem stała się składanka „Deep Six” z 1986 roku, wydana przez C/Z Records. Znalazły się na niej utwory Green River, Soundgarden, Melvins, Malfunkshun, Skin Yard oraz The U-Men – wiele z nich debiutowało w ten sposób na większą skalę. Producent Jack Endino wspominał, że po jej premierze ludzie zaczęli się zastanawiać, czym właściwie jest ten nowy rodzaj muzyki, który nie był ani punkiem, ani metalem.

W tym samym czasie Bruce Pavitt i Jonathan Poneman założyli Sub Pop, która stała się domem dla wielu formacji. Wydana w katalogu wytwórni EP-ka Green River „Dry As a Bone” oraz późniejsze dokonania Mudhoney pomogły zdefiniować estetykę nurtu. Sukcesy te przyciągnęły dziennikarza Everetta True’a z brytyjskiego Melody Maker, co sprawiło, że grunge zaczął zdobywać popularność również poza USA.

Szczyt popularności

W 1989 roku Soundgarden jako pierwszy zespół ze sceny Seattle podpisał kontrakt z dużą wytwórnią – A&M Records, a rok później to samo uczyniła Nirvana (z Geffen) i Alice in Chains (z Columbią). Wydany w 1990 roku album „Facelift” Alice in Chains dotarł do 42. pozycji Billboard 200, stając się pierwszym grunge’owym krążkiem w pierwszej pięćdziesiątce tego zestawienia.

Prawdziwą rewolucję przyniósł jednak wrzesień 1991 roku i debiut „Nevermind” Nirvany. Singiel „Smells Like Teen Spirit” błyskawicznie stał się hymnem pokolenia, a płyta zepchnęła z pierwszego miejsca list Billboardu Michaela Jacksona. Sukces ten zaskoczył cały przemysł muzyczny i otworzył drzwi dla innych wykonawców. Pearl Jam wydało „Ten”, Soundgarden „Badmotorfinger”, a Alice in Chains „Dirt” – wszystkie te wydawnictwa osiągnęły ogromne nakłady i statusy platynowych płyt.

Media ochrzciły Seattle mianem „drugiego Liverpoolu”, a reżyser Cameron Crowe w 1992 roku nakręcił film „Singles”, w którym wystąpiły Alice in Chains, Soundgarden i Pearl Jam. Popularność grunge’u przerodziła się w zjawisko masowe, co z czasem zaczęło budzić opór części artystów zmęczonych komercjalizacją i nadmiernym zainteresowaniem mediów.

Najważniejsze zespoły grunge’owe

Choć scena Seattle obfitowała w wiele kapel, to właśnie cztery z nich trwale zapisały się w historii jako „Wielka Czwórka z Seattle”. Ich albumy wyznaczyły szczyt popularności nurtu, a poszczególne utwory na stałe weszły do kanonu rocka lat 90. Poniższa tabela zestawia przełomowe longplaye i daty ich wydania.

Nirvana pod wodzą Kurta Cobaina zdefiniowała brzmienie dekady i wprowadziła format „stop-start” do powszechnej świadomości. Jej drugi album studyjny rozszedł się w wielomilionowym nakładzie, a utwór „Smells Like Teen Spirit” wciąż uznaje się za jeden z najważniejszych rockowych singli wszech czasów.

Pearl Jam wyłoniło się z grupy Mother Love Bone i od początku postawiło na melodyjny, choć gitarowy rock. Płyta „Ten” sprzedawała się świetnie, a charyzma Eddiego Veddera zapewniła zespołowi lojalną rzeszę fanów. W odróżnieniu od Nirvany, kapela świadomie unikała nadmiernego rozgłosu i stopniowo ograniczała medialną obecność.

Alice in Chains łączyło ciężar metalowych riffów z ponurymi harmoniami wokalnymi. Album „Dirt” już w pierwszym tygodniu od premiery uplasował się na 6. miejscu Billboard 200 i szybko okrył się platyną. Minialbum „Jar of Flies” z 1994 roku zapisał się w historii jako pierwsze EP w dziejach, które dotarło na szczyt tego samego zestawienia.

Soundgarden z kolei reprezentował najbardziej epickie, rozbudowane oblicze grunge’u. Krążek „Superunknown” z przebojem „Black Hole Sun” osiągnął masowy sukces komercyjny i przyniósł zespołowi dwie nagrody Grammy. Grupa potrafiła łączyć wpływy Black Sabbath z psychodelicznymi odlotami, tworząc monumentalne, wielowarstwowe kompozycje.

Jak ubierali się fani grunge’u?

Wygląd muzyków i słuchaczy grunge’u był równie rozpoznawalny co ich muzyka. Styl ten odrzucał wszelką ostentację i stawiał na wygodę, często graniczącą z pozornym zaniedbaniem. Podstawowym elementem garderoby była flanelowa koszula w kratę noszona na luźny t-shirt, a do tego podarte dżinsy i masywne, znoszone buty, najczęściej wojskowe glany lub trampki.

„Kurt Cobain był zbyt leniwy, aby używać szamponu” – żartował dziennikarz Charles R. Cross, a Jonathan Poneman dodawał: „To ubranie jest tanie, trwałe i niejako ponadczasowe. Stanowi też przekór dla krzykliwej estetyki, która istniała w latach 80.”

Cała stylizacja miała wyraźnie antykomercyjny charakter. Grunge’owcy unikali markowych metek, preferując rzeczy używane, często znalezione w second-handach. Włosy noszono długie i nieukładane, a wszelkie próby upiększenia uznawano za przejaw kompromisu z systemem. Taki wygląd naturalnie kontrastował z wypielęgnowanymi gwiazdami popu i glam metalu.

Na scenie Kurt Cobain często występował w rozciągniętym swetrze i tych samych dżinsach przez wiele tygodni, co jeszcze wzmacniało wrażenie autentyczności. Nie bez znaczenia był też klimat Seattle – deszczowa pogoda sprawiała, że warstwowe, ciepłe ubrania miały również swoje praktyczne uzasadnienie.

Dlaczego moda na grunge wygasła?

Już w połowie lat 90. pojawiły się pierwsze oznaki przesycenia. Część zespołów rozpadła się lub zawiesiła działalność, a tragiczna śmierć Kurta Cobaina w kwietniu 1994 roku położyła kres istnieniu Nirvany. Rok później Pearl Jam odwołał letnią trasę w proteście przeciwko nieuczciwym praktykom sprzedaży biletów, a Alice in Chains stopniowo wycofywało się z występów z powodu problemów zdrowotnych Layne’a Staleya.

Równolegle w Wielkiej Brytanii narodził się britpop, który zaoferował młodemu pokoleniu radośniejszą i bardziej przebojową alternatywę. Zespoły pokroju Oasis czy Blur otwarcie odcinały się od mrocznego etosu Seattle, głosząc powrót do optymizmu i melodyjności. Damon Albarn z Blur nazwał swoją grupę wręcz „anty-grunge’ową”.

W eter radiowy wszedł także post grunge, reprezentowany przez Candlebox czy Bush, który wygładził surowe brzmienia oryginału i dostosował je do formatów stacji komercyjnych. Choć w 1997 roku Soundgarden ogłosiło zawieszenie, a Screaming Trees się rozpadło, pamięć o klasycznych dokonaniach nie zgasła – w XXI wieku wciąż powstają nowe zespoły inspirowane estetyką Seattle lat 90., a dyskografia Nirvany i pozostałych filarów nurtu sprzedaje się w setkach tysięcy egzemplarzy rocznie.